ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟ ΚΑΡΑΒΑΝΙ 2013 ΣΤΗΝ ΚΡΑΝΙΑ ΕΛΑΣΣΟΝΑΣ

Το μεγάλο ταξίδι των φωνών που διαρκώς ξαναρχίζει, ανανεώνοντας προορισμούς, διευρύνοντας προορισμούς, καλωσορίζοντας νέους συνταξιδιώτες, περνά φέτος από την πανέμορφη Κρανιά Ελασσόνας ,το Σάββατο 27 Ιουλίου 2013 και ώρα 9 μ.μ. . στο προαύλιο του 1ου Δημοτ. Σχολείου Κρανιάς ,με οικοδεσπότη τον δραστήριο Σύλλογο Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων » Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» ,που φιλοξενεί φέτος και έχει τη γενική ευθύνη, την 15η Διεθνή Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού .
Πρόκειται για μια μεγάλη και μακρόχρονη συνεργασία του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και της ΑΜΚΕ «ΑΠΕΙΡΟΣ» και έτσι το Πολυφωνικό Καραβάνι 2013,περνά και φέτος ,για τέταρτη χρονιά , από τις παρυφές του Ολύμπου και σμίγει στο διάβα του την καρδιά των Βαλκανίων με την καρδιά της Μεσογείου και έχει ως κέντρο των εκδηλώσεών του στην πολύφωνη « Άπειρο» Ήπειρο.
Το μεγάλο ταξίδι των φωνών ,η 15η Διεθνής Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού ,στον πιο όμορφο σταθμό του, στην πιο γενναιόδωρη γιορτή πολυφωνίας, κάνει μια στάση στην ιστορική και πνευματώδη Κρανιά Ελασσόνας και μας ταξιδεύει ,σε μια σπάνιας ομορφιάς βραδιά , με ελεύθερη είσοδο για το κοινό .
Φωνές πολύτροπες και πολύχρωμες, φωνές πολύγλωσσες και πολύφωνες. Φωνές που κομίζουν τόπο, χρόνο, μνήμη. Φωνές που αντηχούν έρωτες, θανάτους και ξενιτιές. Φωνές κατοικημένες από βουνά, ποτάμια, αντάρες και θάλασσες. Φωνές απέριττες, δωρικές. Φωνές που σμίγουν για να ταξιδέψουν σαν πουλιά. Ένα σμάρι φωνών που ταξιδεύει από την Άπειρο Ήπειρο στα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο.
Ένα ταξίδι που περνά από την Ήπειρο ,Β. Ήπειρο, Θεσσαλία, Μακεδονία ,Κάτω Ιταλία μέχρι και τη Σικελία .
Η πιο υποσχετική πολυφωνική σύναξη του μεγάλου ταξιδιού του Διεθνούς Φεστιβάλ Πολυφωνικού Τραγουδιού, μια γιορτή «εν φωναίς και οργάνοις» που σμίγει τις πολύφωνες φωνές με τους πιο όμορφους παραδοσιακούς σκοπούς και χορούς της Κρανιάς και του Λουτρού Ελασσόνας , με τη συμμετοχή θαυμάσιων συγκροτημάτων ,όπως είναι το πολυφωνικό σύνολο ¨ΧΑΟΝΙΑ¨, ο Όμιλος μελών Συλλόγου Κρανιωτών Λάρισας, ο Όμιλος γυναικών Μ.Ε.Σ Λουτρού και τοπική ορχήστρα με γνήσιους παραδοσιακούς οργανοπαίχτες.
Θα ακολουθήσει ένα μοναδικό και σπάνιο αφιέρωμα στον τραγουδοποιό Θανάση Παπακωνσταντίνου.
Διοργανωτές : ο Σύλλογος Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων «Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» και η ΑΜΚΕ «Άπειρος» (η αρχαία, δωρική ονομασία της Ηπείρου) ,που φέτος κλείνει 15 χρόνια δράσης και προσφοράς ,υπό την αιγίδα του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και τη στήριξη του Δήμου Ελασσόνας ΚΕΔΕ(Κοινωφελής επιχείρηση Δήμου Ελασσόνας),Κοινότητες :Κρανιάς –Λουτρού –Άκρης, ΜΕΣΚΕ Κρανιάς –ΜΕΣ Λουτρού –ΜΕΣ Άκρης και Λέσχη Μοτοσικλέτας Κρανιάς «Τα Ζαρζάρια».
- See more at: http://www.larissanet.gr/2013/07/25/diethnes-festival-stin-krania-elassonas/#sthash.wbnzQbH4.dpuf

Το μεγάλο ταξίδι των φωνών που διαρκώς ξαναρχίζει, ανανεώνοντας προορισμούς, διευρύνοντας προορισμούς, καλωσορίζοντας νέους συνταξιδιώτες, περνά φέτος από την πανέμορφη Κρανιά Ελασσόνας ,το Σάββατο 27 Ιουλίου 2013 και ώρα 9 μ.μ. . στο προαύλιο του 1ου Δημοτ. Σχολείου Κρανιάς ,με οικοδεσπότη τον δραστήριο Σύλλογο Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων » Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» ,που φιλοξενεί φέτος και έχει τη γενική ευθύνη, την 15η Διεθνή Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού .
Πρόκειται για μια μεγάλη και μακρόχρονη συνεργασία του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και της ΑΜΚΕ «ΑΠΕΙΡΟΣ» και έτσι το Πολυφωνικό Καραβάνι 2013,περνά και φέτος ,για τέταρτη χρονιά , από τις παρυφές του Ολύμπου και σμίγει στο διάβα του την καρδιά των Βαλκανίων με την καρδιά της Μεσογείου και έχει ως κέντρο των εκδηλώσεών του στην πολύφωνη « Άπειρο» Ήπειρο.
Το μεγάλο ταξίδι των φωνών ,η 15η Διεθνής Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού ,στον πιο όμορφο σταθμό του, στην πιο γενναιόδωρη γιορτή πολυφωνίας, κάνει μια στάση στην ιστορική και πνευματώδη Κρανιά Ελασσόνας και μας ταξιδεύει ,σε μια σπάνιας ομορφιάς βραδιά , με ελεύθερη είσοδο για το κοινό .
Φωνές πολύτροπες και πολύχρωμες, φωνές πολύγλωσσες και πολύφωνες. Φωνές που κομίζουν τόπο, χρόνο, μνήμη. Φωνές που αντηχούν έρωτες, θανάτους και ξενιτιές. Φωνές κατοικημένες από βουνά, ποτάμια, αντάρες και θάλασσες. Φωνές απέριττες, δωρικές. Φωνές που σμίγουν για να ταξιδέψουν σαν πουλιά. Ένα σμάρι φωνών που ταξιδεύει από την Άπειρο Ήπειρο στα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο.
Ένα ταξίδι που περνά από την Ήπειρο ,Β. Ήπειρο, Θεσσαλία, Μακεδονία ,Κάτω Ιταλία μέχρι και τη Σικελία .
Η πιο υποσχετική πολυφωνική σύναξη του μεγάλου ταξιδιού του Διεθνούς Φεστιβάλ Πολυφωνικού Τραγουδιού, μια γιορτή «εν φωναίς και οργάνοις» που σμίγει τις πολύφωνες φωνές με τους πιο όμορφους παραδοσιακούς σκοπούς και χορούς της Κρανιάς και του Λουτρού Ελασσόνας , με τη συμμετοχή θαυμάσιων συγκροτημάτων ,όπως είναι το πολυφωνικό σύνολο ¨ΧΑΟΝΙΑ¨, ο Όμιλος μελών Συλλόγου Κρανιωτών Λάρισας, ο Όμιλος γυναικών Μ.Ε.Σ Λουτρού και τοπική ορχήστρα με γνήσιους παραδοσιακούς οργανοπαίχτες.
Θα ακολουθήσει ένα μοναδικό και σπάνιο αφιέρωμα στον τραγουδοποιό Θανάση Παπακωνσταντίνου.
Διοργανωτές : ο Σύλλογος Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων «Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» και η ΑΜΚΕ «Άπειρος» (η αρχαία, δωρική ονομασία της Ηπείρου) ,που φέτος κλείνει 15 χρόνια δράσης και προσφοράς ,υπό την αιγίδα του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και τη στήριξη του Δήμου Ελασσόνας ΚΕΔΕ(Κοινωφελής επιχείρηση Δήμου Ελασσόνας),Κοινότητες :Κρανιάς –Λουτρού –Άκρης, ΜΕΣΚΕ Κρανιάς –ΜΕΣ Λουτρού –ΜΕΣ Άκρης και Λέσχη Μοτοσικλέτας Κρανιάς «Τα Ζαρζάρια».
- See more at: http://www.larissanet.gr/2013/07/25/diethnes-festival-stin-krania-elassonas/#sthash.wbnzQbH4.dpuf

Το μεγάλο ταξίδι των φωνών που διαρκώς ξαναρχίζει, ανανεώνοντας προορισμούς, διευρύνοντας προορισμούς, καλωσορίζοντας νέους συνταξιδιώτες, περασε  φέτος από την πανέμορφη Κρανιά Ελασσόνας ,το Σάββατο 27 Ιουλίου 2013 και ώρα 9 μ.μ. . στο προαύλιο του 1ου Δημοτ. Σχολείου Κρανιάς ,με οικοδεσπότη τον δραστήριο Σύλλογο Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων » Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» ,που φιλοξενεί φέτος και έχει τη γενική ευθύνη, την 15η Διεθνή Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού .

Πρόκειται για μια μεγάλη και μακρόχρονη συνεργασία του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και της ΑΜΚΕ «ΑΠΕΙΡΟΣ» και έτσι το Πολυφωνικό Καραβάνι 2013,περνά και φέτος ,για τέταρτη χρονιά , από τις παρυφές του Ολύμπου και σμίγει στο διάβα του την καρδιά των Βαλκανίων με την καρδιά της Μεσογείου και έχει ως κέντρο των εκδηλώσεών του στην πολύφωνη « Άπειρο» Ήπειρο.
Το μεγάλο ταξίδι των φωνών ,η 15η Διεθνής Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού ,στον πιο όμορφο σταθμό του, στην πιο γενναιόδωρη γιορτή πολυφωνίας, κάνει μια στάση στην ιστορική και πνευματώδη Κρανιά Ελασσόνας και μας ταξιδεύει ,σε μια σπάνιας ομορφιάς βραδιά , με ελεύθερη είσοδο για το κοινό .
Φωνές πολύτροπες και πολύχρωμες, φωνές πολύγλωσσες και πολύφωνες. Φωνές που κομίζουν τόπο, χρόνο, μνήμη. Φωνές που αντηχούν έρωτες, θανάτους και ξενιτιές. Φωνές κατοικημένες από βουνά, ποτάμια, αντάρες και θάλασσες. Φωνές απέριττες, δωρικές. Φωνές που σμίγουν για να ταξιδέψουν σαν πουλιά.
Ένα σμάρι φωνών που ταξιδεύει από την Άπειρο Ήπειρο στα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο.
Ένα ταξίδι που περνά από την Ήπειρο ,Β. Ήπειρο, Θεσσαλία, Μακεδονία ,Κάτω Ιταλία μέχρι και τη Σικελία .

Πολυφωνικοί όμιλοι από Ελλάδα, Αλβανία, Βουλγαρία. Οι τελευταίοι εναπομείναντες της αυθεντικής ερμηνείας και δίπλα τους, οι νέοι ιχνηλάτες που εμπνέονται και συναντιούνται στην αλήθεια, τη συλλογικότητα, την αυθεντικότητα της πολυφωνικής έκφρασης. Ρίγος και σφρίγος στη μεγάλη γιορτή των φωνών.
Φέτος θα είναι όλοι κι ακόμη περισσότεροι στην πολυφωνική σύναξη!
Η πιο υποσχετική πολυφωνική σύναξη του μεγάλου ταξιδιού του Διεθνούς Φεστιβάλ Πολυφωνικού Τραγουδιού, μια γιορτή «εν φωναίς και οργάνοις» που σμίγει τις πολύφωνες φωνές με τους πιο όμορφους παραδοσιακούς σκοπούς και χορούς της Κρανιάς και του Λουτρού Ελασσόνας , με τη συμμετοχή θαυμάσιων συγκροτημάτων ,όπως είναι το πολυφωνικό σύνολο ¨ΧΑΟΝΙΑ¨, ο Όμιλος μελών Συλλόγου Κρανιωτών Λάρισας, ο Όμιλος γυναικών Μ.Ε.Σ Λουτρού και τοπική ορχήστρα με γνήσιους παραδοσιακούς οργανοπαίχτες.

Θα ακολουθήσει ένα μοναδικό και σπάνιο αφιέρωμα στον τραγουδοποιό Θανάση Παπακωνσταντίνου .
Διοργάνωση της συναυλίας: ο Σύλλογος Κρανιωτών Λάρισας και Περιχώρων «Η ΞΗΡΟΚΡΑΝΙΑ» και η ΑΜΚΕ «Άπειρος» (η αρχαία, δωρική ονομασία της Ηπείρου) ,που φέτος κλείνει 15 χρόνια δράσης και προσφοράς ,υπό την αιγίδα του Δικτύου «ΠΕΡΡΑΙΒΙΑ» και τη στήριξη του Δήμου Ελασσόνας ΚΕΔΕ(Κοινωφελής επιχείρηση Δήμου Ελασσόνας),Κοινότητες :Κρανιάς –Λουτρού –Άκρης, ΜΕΣΚΕ Κρανιάς –ΜΕΣ Λουτρού –ΜΕΣ Άκρης και Λέσχη Μοτοσικλέτας Κρανιάς «Τα Ζαρζάρια

Η διατροφή στα χωριά της ορεινής Ελλάδας παλιότερα

Βρήκα στην ιστοσελίδα http://www.katafylli.gr την παρακάτω εργασία του κ Παπαδημητρίου, η οποία παρουσιάστηκε από τον ίδιο σε εκδήλωση του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Μουζακίου για το Περιβάλλον και τη διατροφή.

"Η διατροφή μας διαμορφώνεται από το περιβάλλον στο οποίο ζούμε ο καθένας μας, στο Χωριό ή στην πόλη, από τα προϊόντα του τόπου και από την καθημερινή ζωή.

Στην Αργιθέα η λιτή διατροφή (άγρια χορταρικά, όσπρια, δημητριακά, λαχανικά, λίγα γαλακτοκομικά και λιγότερο κρέας, λάδι) σε συνδυασμό με τις γεωργοκτηνοτροφικές εργασίες που είναι σκληρές και υποβάλουν σε καθημερινή σωματική καταπόνηση - άσκηση (φυσική δραστηριότητα) γυναίκες, άνδρες, νέες, νέους και παιδιά κρατούν τις Αργιθεάτισσες και τους Αργιθεάτες δυνατές και δυνατούς.

Τα παλιά χρόνια το γεύμα ή το
Στην Αργιθέα για τα παιδιά(κορίτσια και αγόρια) του Σχολείου και του Γυμνασίου δεν υπήρχαν σάντουϊτς, πατατάκια, τσίπς, χάμπουργκερ κ.α. Δεν υπήρχε «το πλαστικό προκατασκευασμένο φαγητό».

Πρίν φύγουμε για το σχολείο τρώγαμε ένα καπάκι ζεστό τραχανά και βάζαμε στην τσέπη μας βρασμένα κάστανα(χλωρά ή παπαδέλες). Από κάποια δε χρόνια και μετά στο Σχολείο υπήρχε το πρωϊνό συσσίτιο(γάλα από σκονόγαλο, βούτυρο και τριγωνάκι τυρί από κονσέρβες που το κόβαμε με ψιλό σύρμα). Μετά δε το 1960 και επειδή πηγαίναμε σχολείο πρωΐ και απόγευμα, το μεσημέρι είχαμε συσσίτιο φαγητού (μακαρόνια, πληγούρι, μπακαλιάρο, φασολάδα).

Το φαγητό είναι διαφορετικό στις καθημερινές και διαφορετικό στις Κυριακές, στις Γιορτές, στους Γάμους και στα Πανηγύρια. Εδώ ετοιμάζονται και μπαίνουν στο τραπέζι διαφορετικά φαγητά. Τα Χριστούγεννα π. χ. το χοιρινό, τις Αποκριές κόκορας, το Πάσχα αρνί ή κατσίκι, τα δημητριακά και όσπρια στις νηστείες που δεν τρώμε κρέατα, τυριά και αυγά.

Ο τρόπος παρασκευής ψωμιού, φαγητών και γλυκών στην Αργιθέα, όπως και σε κάθε τόπο, εφαρμοζόμενος με τα γνήσια ανόθευτα προϊόντα, τις τοπικές γεύσεις-συνταγές, το ψήσιμο στη γωνιά και στη γάστρα με τα ξύλα ή στη στόφα ή στο φούρνο, το βράσιμο στην τέντζερη με το καπάκι και στην πυροστιά και μεταδιδόμενος από νοικοκυρά σε νοικοκυρά δημιούργησε την Αργιθεάτικη Παραδοσιακή Κουζίνα.

Στο Αργιθεάτικο τραπέζι, όσο κι αν ηχεί περίεργα, πρωτεύει παραδοσιακά το ζυμωτό ψωμί - καθάρειο ή μπομπότα - (με ή χωρίς προζύμι) και ύστερο το φαγητό. Αν στην τάβλα δεν υπήρχε ψωμί, όσο φαΐ κι αν έβαζε η μάνα στο πιάτο νιώθαμε νηστικοί.

Το ψωμί ψήνεται στη γωνιά και με γάστρα, ακόμη σε στόφες και σε φούρνους χτιστούς που τους ανάβουν με ξύλα. Μέχρι το 1965, μα και λίγο αργότερα βασικό ψωμί της ημέρας στην Αργιθέα ήταν το μπομποτίσιο αλλιώς το ροκίσιο που λέγονταν μπομπότα.

ΦΑΓΗΤΑ στη ΓΑΣΤΡΑ
Οι πίτες- το κρέας – τα φασολάκια

Στην Αργιθέα τη νύφη τη διάλεγαν μεταξύ άλλων και από την πίτα.

Ανάλογα με τα υλικά που χρησιμοποιούνται πίτες έχουμε τις χορτόπιτες, τις τυρόπιτες, τις τραχανόπιτες, τις κολοκυθόπιτες, τις γαλατόπιτες. Το άνοιγμα του φύλου είναι η πιο δύσκολη φάση. Όμως μαθητεύοντας από μικρά κορίτσια οι Αργιθεατοπούλες κοντά στις γιαγιάδες και τις μάνες τους και έχοντας κατά νού πως κάποια στιγμή για να επιλεγούν ως νύφες στον τόπο αυτόν θα κρίνονταν από το φαγητό και ιδίως την πίτα, από τα υφαντά και κεντήματά της μα και από τους τρόπους τους, γίνονταν άπιαστες.

Στις πίτες προστίθενται και οι πριζμόπιτες, οι ζεματούρες που λέγονται και πίτες της τεμπέλας γιατί δεν έχει τον κόπο να ανοίξει πέτρα η νοικοκυρά καθώς και οι ζάρκες ή ζαρκάδες πίτες με κολοκύθι, γάλα και βούτυρο. Ήταν σχεδόν σε καθημερινή ύπαρξη στο τραπέζι κάποια πίτα. Αρκεί να υπήρχε η βάση που κυρίως ήταν το σταρένιο αλεύρι, το καθάριο που εμείς το λέγαμε. Γιατί πίτα χωρίς πέτρα δε γίνονταν και πέτρα (έτσι εμείς λέγαμε τα φύλλα) δίχως μποράτο αλεύρι δεν γίνονταν.

Η Τραχανόπιτα γίνονταν με στρώση στον πάτο του ταψιού νερουλής ζύμης από μπομπότα και επάνω απλώνονταν μισοβρασμένος γλυκός τραχανάς στη δε κορυφή του έβαζαν καμιά τσιγαρίδα, λίπα ή βούτυρο ή λάδα

Γίνονταν όμως και με πέτρα( με φύλλα) όπως οι άλλες πίτες και ανάμεσα στα φύλλα ο λιγοβρασμένος γλυκός τραχανάς. Μούχει μείνει ακόμα αυτή η γεύση.

Το κρέας, οι πατάτες, τα φασολάκια και πολλά άλλα φαγητά γίνονταν καταπληκτικά. Δε χορταίναμε, όχι από ποσότητα του πιάτου, μα από τη γεύση που ακόμα και σήμερα μας έχει μείνει. Ότι έβγαινε από τη γάστρα ήταν ασύγκριτο!!!!!!

ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΑΣ
Φίλοι μ’ για δεν τρώτε, βρέ για δεν τρώτε, βρέ για δεν πίνετε μήνα το ψωμί μας δε σας άρεσε μη και το φαΐ μας;

Στην Αργιθέα το είδος του ψωμιού είχε να κάνει με το αλεύρι (καθάριο ή μπομπότα) και με τον τρόπο του ζυμώματος και του ψησίματος.

Ι. Το κυρίως ψωμί μας ήταν η μπομπότα που ως και το 1975 επικρατούσε του σταρένιου και ήταν η «πιτιά μας». Προσωπικά έχω να λέω πως αν και μετακατοχικός είμαι παιδί της μπομπότας.

Η μπομπότα ως αλεύρι ήταν μαλακό και σκληρό ανάλογα με την ποικιλία του καλαμποκιού, από ξερικό ή ποτιστικό χωράφι. Στα ξερικά βάζαμε την κοντόροκα που το αλεύρι ήταν σκληρό μα πιο νόστιμο, στα δε ποτιστικά βάζαμε τον καμπίσιο σπόρο που το αλεύρι του ήταν μαλακό.

Από το ροκίσιο - καλαμποκίσιο αλεύρι οι Αργιθεάτισες έφκιαναν ψωμί λειψό, ψωμί ανιβατό και τα περίφημα κραμποκούκια. Άμεσα εργαλεία τους ήταν το σκαφίδι, η σίτα, το πλαστήρι, τα αποξηραμένα φύλα κουτσουπιάς ή καστανιάς και η γάστρα. Υλικά το ροκίσιο αλεύρι, αλάτι και νερό.

Λειψή μπομπότα
Η Αργιθεατοπούλα κόρη ή η Αργιθεάτισσα νοικοκυρά κοσκίνιζε με τη χοντρή σίτα το αλεύρι μέσα στο σκαφίδι, το μάζευε σωρό σχηματίζοντας στη μέση μία γούρνα όπου εκεί μέσα έριχνε τριμμένο στην πλάκα αλάτι και ζεστό νερό και τράβαγε σιγά - σιγά το αλεύρι προς το νερό ανακατώνοντας το και ύστερα ή το έπλαθε κατευθείαν στο ταψί και αφού το σταύρωνε με το μαχαίρι το έβαζε στην καμένη γάστρα για ψήσιμο ή επάνω στο πλαστήρι έστρωνε μουσκεμένα φύλα από τα αποξηραμένα κουτσουπιάς ή καστανιάς και επάνω σε αυτά έπλαθε το ζυμάρι για να μη σταχτώνεται και στη συνέχεια στην καμένη πλάκα της γωνιάς και καλά σκουπισμένη φούρνιζε το ψωμί σκεπάζοντάς το με τη γάστρα. Και από πάνω του έβαζε μουσκεμένα φύλα για να μην καεί από τη γάστρα.

Ζεστό - ζεστό μόλις έβγαινε με τυρί ή με ψημένα κρεμμύδια ήταν γλύκισμα. Την άλλη μέρα δεν το κολλούσε ούτε μαχαίρι, τόσο σκληρό γίνονταν. Οπότε το σκίζαμε και το κάναμε πυρομάδες στη φωτιά κοκκινίζοντάς το και από τις δυό μεριές και το τρώγαμε. Κυρίως όμως το κάναμε τριψάνα με γάλα βρασμένο ή και με ξυνόγαλο. «Το μπομποτίσιο το ψωμί, το γίδινο το γάλα κάνουν το βλάχο δύναμη, τη βλάχα μ’ ομορφάδα!!!!!!»

Ανεβατή μπομπότα
Γίνονταν με μαγιά - προζύμι, όπως και το σταρένιο. Το καλαμποκάλευρο ανακατώνονταν με τη μαγιά και το ζεστό νερό και λίγο αλάτι και ύστερα απλώνονταν μόνο στο ταψί και όχι στο πλαστήρι με στρώση φύλων αφού δεν έδενε το ζυμάρι όπως η λειψή μπομπότα, σκεπάζονταν με μεσάλι να κρατιέται ζεστό ως να κάψει η γάστρα και ύστερα σκεπάζονταν. Τη σταύρωναν πριν τη βάλουν στη γάστρα. Έτσι το εξέταζαν για να ευχαριστήσουν το Χριστό που είχαν το ψωμί της ημέρας. Ήθελε λιγότερο χρόνο για ψήσιμο και κόβονταν ευκολότερα, ήταν μαλακότερο και τρώγονταν και την άλλη μέρα. Είχε κάπως ξινή γεύση λόγω της μαγιάς.

Κραμποκούκι
Ήταν σταχτοκλούρα που γίνονταν από ροκίσιο αλεύρι, νερό και αλάτι, μικρού μεγέθους που πλάθονταν σε φύλλα καστανιάς και σκεπάζονταν πάλι με φύλλα και εν συνεχεία στην καμένη γωνιά σκεπάζονταν με σπρούχνη ή ακόμα και με γάστρα. Ήταν το ψωμί της βιασύνης, της στιγμής που λέμε και που πολλές φορές το έφκιαναν και οι άντρες στις καλύβες που ζούσαν το καλοκαίρι, μακριά από τα σπίτια. Ζεστό με τυρί ήταν απόλαυση!!!!

ΙΙ. Το καθάρειο ψωμί
Από το σιταρένιο αλεύρι η Αργιθεάτισα έφκιανε την κουλούρα, την κλούρα δηλαδή το καθάρειο ψωμί που ήταν ανεβατό με προζύμι. Παλιότερα από κάποιες οικογένειες σπέρνονταν σιτάρια και είχαν αλεύρι δικό τους. Όσοι δεν είχαν έπρεπε να φέρουν από το Μουζάκι κουβαλώντας το ζαλίκα οι Αργιθεάτισσες μέσω του Τυμπάνου ή του Αϊ Νικόλα. Αυτό το αλεύρι το λέγαν και μποράτο ή φαρίνα και κυρίως το είχαν για καλό ψωμί στις γιορτές, όταν είχαν φιλοξενούμενους, για τα πρόσφορα - τις λειτουργιές που λέγαμε, για την κουλούρα του γάμου και για τον τραχανά. Ως ψωμί δε της οικογένειας αραιά και που. Πόσες φορές βλέπαμε μερικά παιδιά με καθάρειο ψωμί και εμείς με το μπομπότα και η ψυχολογία μας έπεφτε. Θυμάμαι, όταν η μάνα έφκιανε τα πρόσφορα πως παρατηρούσαμε αν στις γωνίες του ταψιού έβαζε βλογούδια. Πάντα έβαζε για να μας καλοπιάνει, να ικανοποιεί και τον καϋμό μας να γλωσιάσουμε λίγο καθάρειο…

Όμως η λειψή(δίχως προζύμι) κλούρα που ψένονταν στη γωνιά και στη σπρούχνη, η σταχτοκλούρα όπως τη λέγαμε ζεστή και με τυρί ήταν το κάτι άλλο!!! Αξέχαστες εν τω μεταξύ είναι οι τηγανίτες της μάνας, της αδερφής, της θείτσας !!! Από αυτές καθώς και τηγανιστό (τυρί με αυγά) ήταν από τα πρώτα που μαθαίναμε και εμείς οι μικροί.

Με βάση το μπομποτίσιο αλεύρι φκιάνανε οι Αργιθεάτισσες τα παρακάτω παραδοσιακά φαγητά, ήτοι:

1. Πλαστός Αργιθέας
Για να γίνει χρειάζονταν 2 κιλά περίπου λάπατα, πράσα, τσουκνίδια και άνιθος καλοπλυμένα και ψιλοκομμένα, 1/2 κιλό φέτα, ζυμάρι από καλαμποκίσιο αλεύρι και αφού αλείφανε τον πάτο και τα τοιχώματα του ταψιού με λίπα ή λάδι έστρωναν ζυμάρι-χυλό. Ύστερα άπλωναν ανάμεσα τα λάχανα και το τριμμένο τυρί και επάνω έστρωναν πάλι ζυμάρι-χυλό και τον λάδωναν. Πάντα βέβαια τα υλικά ήταν σε συνάρτηση και με το ταψί. Για να είναι πετυχημένος ο πλαστός το πάχος του δεν έπρεπε να ξεπερνά τα 2 δάχτυλα οριζόντια.

Ο Πλαστός είναι η πιτιά μας!!! Πλαστός και ξινόγαλο τριψάνα είναι άλλο πράμμα!!!
Σημείωση: ο πλαστός γίνονταν και με καθάριο αλεύρι ή και με ανάμεικτο (μπομπότα και καθάριο), η σφραγίδα όμως είναι με ροκίσιο αλεύρι

2. Πλαστός σκαλτσούνα
Έτσι λέγονταν ο νηστίσιμος πλαστός της Μεγάλης Παρασκευής με αλεύρι και χόρτα δίχως λάδι.

3. Κατσιαμάκι
Έβραζαν στον τέντζερη νερό και αλάτι και εν συνεχεία έριχναν από ψηλά το ροκίσιο αλεύρι ανακατώνοντας με ένα πετρόβεργο στο κέντρο ώσπου γίνονταν ένα παχύρευστο μείγμα .Έκαιγαν λάδι στο τηγάνι και καβούρδιζαν ψιλοκομμένο κρεμμύδι και το περιεχόμενο αυτό του τηγανιού το γύριζαν στον τέντζερη ανακατεύοντάς τα όλα μαζί. Παίρναμε σειρά στην τάβλα και περιμέναμε τη μάνα να κενώσει στα σάνια ή και σε καπάκια και τρώγαμε με βουλιμία για να πάρουμε περίσσεμα. Με το κατσιαμάκι η νοικοκυρά γλίτωνε το ζυμο-μαέρεμμα αφού αυτό το βλέπαμε και σαν ψωμί και σαν φαΐ.

4. Μπουκουβάλα
Ζεσταίνουν βούτυρο ή λάδι στο τηγάνι, τρίβουν ψωμί μπομπότα και το καβουρδίζουν. Έφκιαναν Μπουκουβάλα και ως εξής: έτριβαν ψωμί μπομπότα και μετά το αναμείγνυαν με μυζήθρα, τα έβαζαν σε πετσέτα ψωμιού και το χτυπούσαν στο γόνατο ή σε σανίδι ώστε γινόταν ένας πολτός. Αυτόν τον τσιγάριζαν με λίγο βούτυρο και γινόταν άλλο πράγμα. Μας τραγουδούσε η μάνα το τραγούδι: «Μπάλα, μπάλα, φάτε απόψε μπουκουβάλα».

5. Παπάρα
Η μία γίνονταν με νερό, τριμμένο τυρί και τριμμένο ψωμί μπομπότας που βράζονταν όλα μαζί.

Η άλλη γίνονταν με ψιλοκομμένο κρεμμύδι που τσιγαρίζονταν με βούτυρο ή λάδι και στη συνέχεια εδώ έριχναν νερό και τριμμένο ψωμί, τα έβραζαν και τρώγαμε την παπάρα – τριψάνα.

Άλλη μία γίνονταν με αρμύρα από τυρί που βράζονταν αραιωμένη με λίγο νερό και τριμμένο ροκίσιο ή σταρένιο ψωμί.

6. Χουσιμάρι
Λάδι στο τηγάνι, μπομπότα ψωμί τριμμένο ή αλεύρι ροκίσιο και χλωρό τυρί τα ανακατώνεις όλα μαζί και τα καβουρδίζεις. Μερικές φορές το καλαμποκίσιο ψωμί τριμμένο το έβραζαν ώσπου να γίνει χυλός και ύστερα τον άπλωναν σε λιπωμένο ή λαδωμένο ταψί και τον έψηναν ώσπου να ροδίσει το χρώμα του.

7. Τσουκνίδια αλευρωμένα
Τάφκιαναν κυρίως την Άνοιξη που έβγαιναν οι τσουκνίδες και ήταν τρυφερές. Τις έπλεναν και τις έβραζαν αρκετά και στη συνέχεια τις στράγγιζαν και τις έκοβαν ψιλά-ψιλά. Ύστερα με ροκίσιο αλεύρι, αλάτι, πιπέρι και λάδι και νερό τα ξανάβαζαν για βράσιμο στην κατσαρόλα με το ίδιο νερό της πρώτης βράσης ανακατώνοντάς τα και αφήνοντάς τα στη φωτιά για τόση ώρα ώστε δοκιμάζοντάς τα να έχουν βράσει. Βλέπετε τότε δεν υπήρχαν χύτρες ταχύτητας και χρονομετρήσεις.

8. Κουρκούτη "καμένη" ή Κουρκούτη με γάλα
Στον τέντζερη έβαζαν ροκίσιο αλεύρι που το τσιγάριζαν ρίχνοντας σταγόνες λάδι με το αδράχτι, με λίγο νερό και αλάτι και γινόταν χυλός. Αυτή ήταν η καμένη κουρκούτη.

Με αλεύρι με λίγο νερό, αλάτι και γάλα έφκιαναν την κουρκούτη με γάλα.

9. Τα Ρενστά ή Μπιρμπιλόμια
Έτριβαν αλεύρι ροκίσιο ή σταρένιο με λίγο νερό μέχρι να γίνουν μικρά σβόλια, μετά τσιγάριζαν κρεμύδια τα έριχναν στην κατσαρόλα και έβραζαν.

10. Μακρυντέρα
Σε μια κατσαρόλα έβραζαν νερό έριχναν ροκίσιο αλεύρι, μετά σε ένα τηγάνι έκαιγαν βούτυρο με κρεμμύδι και όλα μαζί στην κατσαρόλα τα καβούρδιζαν.

ΤΟ ΚΡΕΑΣ, ΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΜΙΚΑ και ΤΥΡΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ
Το γάλα και τα παράγωγά του (κορφή, τσαλαφούτι, τυρί, μυτζήθρα, βούτυρο, διαούρτι, ξυνόγαλο, κλωτσοτύρι, αρτιμή) δε λείπουν από τα Αργιθεάτικα σπίτια αφού είναι κυρίως κτηνοτρόφοι. Οι καρδάρες, οι μπουτινέλοι, τα βαένια για τυρί είναι παραδοσιακά σκεύη. Το γάλα, τυρί και το διαούρτι δε λείπουν από το τραπέζι σχεδόν όλο το χρόνο. Ιδιαίτερη η γεύση από το τσαλαφούτι που είναι βρασμένο και αλατισμένο γάλα του Αυγούστου που ανακατώνεται κάθε μέρα και αφήνεται σε χαμηλές θερμοκρασίες για να γίνει, για να δέσει όπως έλεγαν. Το έβαζαν με κομμάτια τυρί και στον τυρολόγο (τομάρι κατσικίσιο ειδικά επεξεργασμένο και κατασκευασμένο που τόλεγαν και τουλούμι).

Τα τυριά της Αργιθέας είναι περιζήτητα και δίνονται στο μιλητό.

Φημισμένη σήμερα είναι η φέτα και η γραβιέρα Αργιθέας Αγράφων ΚΙΣΣΑΣ που έχει εξαπλωθεί στην Αγορά.

Κορφίγκι ή Κοράστρα ή Κολάστρα είναι το πρωτόγαλο, το νιόγαλο της προβατίνας κυρίως ή της γίδας αμέσως με τη γέννα που είναι πηχτό αλλά και θρεπτικώτατο.

Το κρέας όμως στην Αργιθέα δεν ήταν σε πρώτη ζήτηση αφού γενικά δεν έσφαζαν από τα κοπάδια. Αραιά και που ή αν γκρεμίζονταν κανένα. Το κρέας θα υπήρχε τις Μεγάλες Γιορτές, Χριστούγεννα και Πάσχα και στις ονομαστικές γιορτές. Αλλιώς αναμέναμε τα πανηγύρια και τους γάμους. Υπήρχε όμως το έθιμο της γουρνοχαράς. Κάθε σπίτι είχε και έτρεφε τουλάχιστον ένα γουρούνι που το έσφαζε τις μέρες των Χριστουγέννων και εξασφάλιζε το κρέας για αρκετό διάστημα αφού μέρος αυτού το αλάτιζε και το κρέμαγε. Εξασφάλιζε επίσης το λίπος, τα λουκάνικα, τις τσιγαρίδες και τον τσικριμέ - πέρα από τον πατσά στο ταψί.

Η Αργιθεάτισσα στο στιφάδο ή στιφάτο είχε ειδικότητα, είχε τέχνη και το αξιοσημείωτο είναι - πέρα της συνταγής - πως χρησιμοποιούσε για την παρασκευή του το μεγαλύτερο χαλκωματένιο τέντζερη, πάντα γανωμένο - ως χύτρα ταχύτητος εκείνη την εποχή, αφού σφράγιζε το καπάκι και τον τέντζερη με ζυμάρι κόλλα που έφκιανε και παράλληλα έβαζε επάνω στο καπάκι ως βάρος μεγάλη πέτρα ώστε να κρατιέται κατά το δυνατόν σφραγιστό. Το στιφάτο ήταν σύνηθες στις οικογένειες των κυνηγών αφού οι λαγοί κι οι πέρδικες τα παλιά χρόνια ήταν κοπάδια. Σήμερα λιγόστεψαν.

Συχνότερα όμως και για να φιλέψουν ένα ξένο την πλήρωνε ένας κόκορας που τον έκαναν σούπα. Ψητά σούβλας είχαμε κυρίως τα καλοκαίρια στις καλύβες και στα ψηλώματα όπου αντάμωναν οι κτηνοτρόφοι και έσφαζαν για να το γλεντήσουν.

Το σιγοβρασμένο πρόβειο κρέας η γίδιο, από χοντρό όπως έλεγαν, από ηλικιωμένο ζώο και στέρφο ζώο έβγαζε το καλύτερο τραπέζι.

Γουμίδια είχαμε δύο ειδών συνταγή
α) συνταγή - Υλικά: Λάδι, Αλάτι, Πιπέρι και Λαχανικά ψιλοκομμένα (σέσκουλο, σπανάκι, πράσα, μαϊντανός, κρεμμύδια) συν 1 κούπα ρύζι ρίχνονται στην κατσαρόλα ανακατώνονται και βράζονται όλα μαζί.

β) συνταγή - Υλικά: η συκωταριά με τα εντεράκια του αρνιού ή κατσικιού καλοπλυμένα βράζονταν και εν συνεχεία στραγγίζονταν και κόβονταν ψιλά-ψιλά. Ύστερα λάχανα (μπρούστρα, λάπατα, κρεμμυδάκια και άνιθος) καλοπλυμένα έπαιρναν ένα πρώτο βράσιμο, στραγγίζονταν και στο τέλος όλα μαζί - συκωτάκια και λάχανα – καβουρδίζονταν στο τηγάνι ή στην κατσαρόλα.

Ρενστά
Γίνονταν και για γλυκό και για φαγητό.

α). Σε όσον αφορά το γλυκό του μπακλαβά που αυτά χρησιμοποιούνταν γίνονταν ως εξής: ανακατεύονταν αλεύρι καθάρειο με λίγο λάδι που μέσα στο κόσκινο γίνονταν μικροί σβόλοι οι οποίοι καβουρδίζονταν στο τηγάνι και τοποθετούνταν ανάμεσα στα πέτρα (φύλλα του μπακλαβά) μαζί με άλλη γέμιση.

β). Σε όσον αφορά τα ρενστά - φαγητό αλεύρι καθάρειο στο σκαφίδι το ρένταγαν με λίγο νερό και το τρίβαν με τα χέρια ώσπου γίνονταν μικροί σβόλοι. Εν συνεχεία έβραζαν νερό στην κατσαρόλα με λίγο λάδι, λίπα ή βούτυρο και έριχναν μέσα τους σβόλους. Τα ανακάτευαν σιγά σιγά και σε λίγη ώρα ήταν έτοιμα για κένωμα στα πιάτα, εμείς δε σταυροπόδι γύρα - γύρα από την τάβλα περιμέναμε!!!

Γλυκά ταψιού και κουταλιού
Όσο για τα παραδοσιακά γλυκά που παρασκευάζονται και προσφέρονται στις Γιορτές στα χωριά της Αργιθέας και είναι άριστης ποιότητας αυτά είναι:

Ταψιού: ο μπακλαβάς ή το γλυκό με πέτρα (σπιτικό φύλλο), οι κουραμπιέδες, το ραβανί, ο χαλβάς, η μελαχροινή, το παντεσπάνι. Στην άκρη όμως η αδερφή, η μάνα είχαν και λίγο λουκούμι για να προσφέρουν στον καθημερινό επισκέπτη ή διαβάτη ξένο γιατί εμείς τα λιανοπαίδια δεν αφήναμε τίποτα. Και στου φιδιού την τρύπα να τα κρύβανε τα βρίσκαμε και τα λιγοστεύαμε. Κι αυτό ξέρετε γιατί; Γιατί οι γωνίες, οι κόθροι του γλυκού ήταν για τα λιανοπαίδια και τα μεσιακά κομμάτια για τους επισκέπτες και για τους μεγάλους.

Το μέλι της Αργιθέας, από τις πλέον θρεπτικές ουσίες, χρησιμοποιείται στα γλυκά αυτά και τους δίνει άρωμα.

Κουταλιού: καρύδι, σύκο, κάστανο, κυδώνι, κολοκύθι, κεράσι, κράνο, δαμάσκηνο.

Στις μέρες μας δε βρίσκεις εύκολα παραδοσιακά γλυκά κουταλιού και οι συνταγές έχουν σχεδόν ξεχασθεί. Λίγες γυναίκες ασχολούνται πλέον με γλυκά σαν το καρύδι (θέλει να κοπεί στην ώρα του και να καθαριστεί ελαφρά η φλούδα του, να μπεί στον ακατάσβεστο ασβέστη και μετά να σοροπιαστεί για να δέσει) και το κάστανο. Όπως δε πάει το πράγμα, εμείς οι παλιότεροι θα μείνουμε με τις αναμνήσεις τους.

Κυρίες και Κύριοι,

Η Ηρωΐδα Αργιθεάτισσα στην πρώτη γραμμή. Και τα πρόκανε όλα. Τα ζυμομαϊρέματα ήθελαν να φέρει ζαλίκι λιανόξυλα για τη γάστρα, νερό από τη βρύση στη βαρέλα ή τα γκιούμια, σίτισμα του αλευριού και ζύμωμα για ψωμί ή για ζυμάρι για άνοιγμα φύλλων πίτας, μαγείρεμμα, στρώσιμο του τραπεζιού και κένωμα του φαγητού στη φαμελιά κι αυτή στο τέλος και πολλές φορές όρθια!!!!!!!

Τα ζηλευτό ζεστό ψωμί, τα πεντανόστιμα φαγητά, οι πλαστοί και οι πίττες, τα γλυκά απ’ τα χέρια της κι χαρωπή συμπεριφορά της στο τραπέζι και στη φιλοξενία δίνει τις αξέχαστες γεύσεις και δείχνει το μέρος της κουλτούρας και του πολιτισμού στην παράγραφο που λέγεται ψωμί και φαγητό και γλυκά στην Αργιθέα. Όποιοι, εκτός των ντόπιων, φιλοξενήθηκαν ή επισκέφτηκαν την Αργιθέα και γεύτηκαν όσα σήμερα αναφέρθηκαν έχουν να μολογάνε. Στα Χωριά της Αργιθέας, της Λίμνης Πλαστήρα, των Αγράφων και της περιοχής Μουζακίου, στα γειτονικά Χωριά των Τρικάλων και στα Ραδοβίζια Άρτας, επειδή έχουν ίδιο γεωγραφικό χαρακτήρα και ίδιες ασχολίες κατοίκων στα φαγητά και γενικά στη διατροφή υπάρχουν πολλές ομοιότητες στις μαγειρικές παραδόσεις.

Η φυγή από τα παραδοσιακά φαγητά και η επιμονή στα έτοιμα και βιομηχανοποιημένα είναι συνέπεια της σύγχρονης εποχής και του τρόπου ζωής με αποτελέσματα όχι καλά για την υγεία μας όπως ιατρικά έχει αποδειχθεί. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να βρεθεί τρόπος να επιστρέψουμε στα παραδοσιακά φαγητά, στα φαγητά των Χωριών μας. Αυτό σημαίνει πως η κατσαρόλα και το ταψί πρέπει να πάρουν, σε κάθε σπιτικό, τη θέση τους πάλι στην κουζίνα. Όλα με μέτρο αφού κατά τον Αριστοτέλη και η υπερβολή και η στέρηση είναι αιτίες νόσου. Και στις Πόλεις ακόμα - ακόμα η Παραδοσιακή κουζίνα μπορεί να κρατηθεί με λίγη προσπάθεια. Οι χωριάτικες πίτες κάθε είδους κι ο πλαστός κ.α. που είναι από τα αγαπημένα μας φαγητά μπορούν να παρασκευάζονται αφού υπάρχει τρόπος να μαθαίνονται από μάνα σε δυχατέρα από γιαγιά σε εγγονή και έτσι να περνάει η παράδοση από γενιά σε γενιά.

Αυτά τελικά σημαίνουν πως πρέπει οι νεότεροι και ιδίως οι γυναίκες, με ζήλο και με μεράκι, πρέπει να είναι κοντά στις μανάδες, τις γιαγιάδες, τις θείες και τις πεθερές που γεννήθηκαν, μεγάλωσαν και έζησαν στην επαρχία και σε άλλα χρόνια - σε χρόνια δύσκολα - και να μάθουν από αυτές τις παραδοσιακές συνταγές παρασκευής ψωμιού, φαγητών, γλυκών."


* Ο κ. Παπαδημητρίου γεννήθηκε στο Ανθηρό Καρδίτσας και σπούδασε στη Νομική Σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών.
Είναι Δικηγόρος Αθηνών παρ' Αρείω Πάγω και Συμβουλίου Επικρατείας. Ασχολείται με την ιστορία, την ποίηση, τη φωτογραφία, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό. http://petralona-evr.blogspot.gr/2013/06/blog-post.html

Η Μάχη στο Σαραντάπορο και στους Λαζαράδες

 Οι δυνάμεις που τα αντίπαλα στρατεύματα παρέταξαν στο μέτωπο της Θεσσαλίας - Νότιας Μακεδονίας ήταν:

1) Η Ελληνική στρατιά της Θεσσαλίας. Αποτελούνταν από 6 μεραρχίες (1η, 2η, 3η, 4η, 5η και 6η), από 1 ταξιαρχία ιππικού και 2 αποσπάσματα ευζώ­νων. Συνολικά διέθετε 49 τάγματα πεζικού, 6 τάγματα ευζώνων, 60 πολυ­βόλα, 26 πεδινές και 5 ορειβατικές πυροβολαρχίες, 8 ίλες ιππικού, 6 ημιλαρχίες, 7 λόχους μηχανικού, 2 λόχους τηλεγραφητών και 2 λόχους γεφυροποιών. Το σύνολο των ανδρών της ανέρχονταν σε 80.000 καλά εκπαιδευμέ­νους και με άριστο ηθικό.

Επικεφαλής της ήταν ο αρχιστράτηγος διάδοχος Κων/νος με επιτελάρχη τον υποστράτηγο Παναγιώτη Δαγκλή και υπαρ­χηγό του επιτελείου του αντισυνταγματάρχη Βίκτωρα Δούσμανη.

2) Η τούρκικη στρατιά αποτελούνταν από το 8ο σώμα στρατού, που περιλάμ­βανε την 22α μεραρχία Κοζάνης, την έφεδρη μεραρχία Ανασελίτσας (Νε­άπολης), και την έφεδρη μεραρχία Δράμας. Συνολικά διέθετε 21 τάγματα πεζικού, 2 ίλες ιππικού, 22 πυροβόλα και 3 λόχους πολυβόλων. Επικεφαλής της ήταν ο γέρος στρατηγός Χασάν Ταξίν πασάς.

Η ευρύτερη αμυντική γραμμή στην οποία οι Τούρκοι είχαν αποφασίσει να αμυνθούν ξεκινούσε ανατολικά από το χωριό Λιβάδι και έφτανε δυτικά ως τους Λαζαράδες. Η κύρια τοποθεσία άμυνας τους ήταν η νότια έξοδος των στενών του Σαρανταπόρου. Στη γραμμή Βίγλας - Γλύκοβου είχαν εγκα­ταστήσει 14 τάγματα πεζικού, 12 πυροβόλα, 2 λόχους πολυβόλων και 2 ίλες ιππικού. Στο χωριό Λιβάδι είχαν τοποθετήσει ένα τάγμα πεζικού και άλλα 4 τάγματα πεζικού με ένα λόχο πολυβόλων τα είχαν τοποθετήσει στην τοπο­θεσία Πάδες - Λαζαράδες, για τη φύλαξη της ημιονικής διάβασης που οδη­γεί στον Αλιάκμονα και του αμαξιτού δρόμου Δεσκάτης - Παλιουριάς -Λαζαράδων - Σερβίων.

Η ελληνική στρατιά αριθμητικά υπερείχε της τουρκικής, που στήριζε την άμυνα της στην οχυρή τοποθεσία. Ακόμα εδώ πρέπει να προσθέσουμε πως οι Τούρκοι δεν υπολόγιζαν και πολύ την μαχητικότητα του ελληνικού στρα­τού, ύστερα από την ήττα του 1897.

Ο Ελληνικός στρατός εξορμώντας από τη θεσσαλική πεδιάδα, την αυγή της 5ης Οκτωβρίου 1912 πέρασε την ελληνοτουρκική μεθόριο και μπήκε στο έδαφος που κατείχε η Τουρκία. Προελαύνοντας με ενθουσιασμό και πίστη για τη νίκη, συνάντησε τον εχθρό στη Μελούνα, όπου ύστερα από ολιγόωρη μάχη κατόρθω­σε να τον τρέψει σε φυγή και να εισέλθει την επομένη θριαμβευτικά στην Ελασ­σόνα. Από κει προχωρώντας πάντα εμπρός έφτασε, ύστερα από μερικές μικροσυμπλοκές με εχθρικά τμήματα που φύλαγαν τις διαβάσεις του Ολύμπου και των Καμβουνίων, στα περίφημα στενά του Σαρανταπόρου, θέση από τη φύση οχυρά, που όπως είπαμε κατείχε ο κύριος όγκος της τουρκικής στρατιάς.

Το Σαραντάπορο απ' όπου περνούσε ο δημόσιος δρόμος Ελασσόνας - Σερβίων, είχαν οργανώσει αμυντικά Γερμανοί αξιωματικοί, οργανωτές του τούρκικου στρατού και θεωρούνταν απόρθητο. Μάλιστα ο Γερμανός στρα­τηγός Φον Ντερ Γκόλτς (Von der Goltz) είχε δηλώσει κατηγορηματικά πως "τα στενά του Σαρανταπόρου θα ήταν ο τάφος του ελληνικού στρατού", αν επιχειρούσε να τα παραβιάσει.

Το Ελληνικό στρατηγείο βλέποντας τις δυσκολίες που παρουσίαζε η κα­τά μέτωπο επίθεση για την παραβίαση των στενών και τις μεγάλες θυσίες που απαιτούσε, σχεδίασε όπως, σύγχρονα με την κατά μέτωπο επίθεση, γί­νει και υπερκέραση των εχθρικών θέσεων και από τα δύο πλευρά του.

Τη μετωπική επίθεση διατάχτηκαν να κάνουν η 1η, 2η και 3η μεραρχίες, την δε υπερκέραση του μεν αριστερού (ανατολικού) πλευρού το απόσπα­σμα του συνταγματάρχη Κων/ντίνου Κωνσταντινόπουλου (2ο και 6ο τάγμα­τα ευζώνων) του δε δεξιού (δυτικού) η 4η μεραρχία.

Ειδικότερα: η 1η μεραρχία διατάχτηκε να καταδιώξει τον εχθρό στην κατεύθυνση Νεοχωρίου - Λαβανίτσας (Λάβας) - Σερβίων, η 2η κατά μήκος των στενών, ενώ η 3η θα βάδιζε πίσω από τη 2η στον αμαξιτό δρόμο του Σαρανταπόρου. Η 4η μεραρχία είχε διαταχτεί να προχωρήσει προς το Λιβαδερό και Μεταξά και από κει να κατεβεί στα στενά της Πόρτας και την κοιλάδα του Αλιάκμονα.

Δυτικά της 4ης μεραρχίας διατάχτηκε η 5η να επιχειρήσει άλλη ευρύτερη κυκλωτική κίνηση. Να περάσει τα Καμβούνια και τον Αλιάκμονα και δια της κοιλάδας του ποταμού να προχωρήσει και να καταλάβει τη γέφυρα των Σερβίων, κυκλώνοντας έτσι τον εχθρό και αποκόπτοντας το δρόμο υποχώ­ρησης των στρατευμάτων του.

Με την 5η μεραρχία διατάχτηκαν να συμπράξουν και η ταξιαρχία ιππι­κού, που διοικούσε ο Αλέξανδρος Σούτσος, καθώς και το ανεξάρτητο από­σπασμα του συνταγματάρχη Στέφανου Γεννάδη, που κινήθηκαν από την πλευρά της Δεσκάτης προς την Ελάτη.

Η τακτική μάχη άρχισε τις πρώτες απογευματινές ώρες της 9ης Οκτωβρί­ου με κατά μέτωπο επίθεση των 3 πρώτων μεραρχιών, που είχαν μεγάλες απώλειες γιατί δεν είχαν την κάλυψη του πυροβολικού, το οποίο, λόγω των εδαφικών ανωμαλιών, δυσκολεύονταν να προχωρήσει. Μόλις στις 2 η ώρα το απόγευμα το ελληνικό πυροβολικό κατέλαβε κατάλληλες θέσεις από τις οποίες άρχισε να υποστηρίζει την προέλαση του πεζικού, που συνέχισε να προχωρεί κάτω από τα αδιάκοπα πυρά του εχθρού, φτάνοντας ως που νύ­χτωσε σε απόσταση 500-700 μέτρων από τις τούρκικες θέσεις.

Στο μεταξύ η 5η μεραρχία, η οποία σύμφωνα με το σχέδιο των επιχειρήσεων είχε κινηθεί το πρωί της 8ης Οκτωβρίου από το Κεφαλόβρυσο, όταν έφτασε στο Λουτρό πληροφορήθηκε πως εχθρικά στρατεύματα (4 τάγματα πεζικού με λό­χο πολυβόλων) συνολικής δύναμης 5.000 περίπου ανδρών κατείχαν τη γραμμή Πάδες (Βογγόπετρα) - Λαζαράδες και έφραζαν τη διάβαση για τον Αλιάκμο­να. Για την απώθηση των τουρκικών αυτών στρατευμάτων διεξήχθηκε η ονο­μαστή μάχη των Λαζαράδων, το όνομα της οποίας μαζί με του Σαρανταπόρου αναγράφονται στην πρόσοψη του μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη, στην πλα­τεία των παλαιών ανακτόρων (σημ. Βουλή των Ελλήνων), ανάμεσα στα ονόμα­τα των άλλων μεγάλων θριάμβων του στρατού μας στους πολέμους.

Η μάχη των Λαζαράδων άρχισε το μεσημέρι της 9ης Οκτωβρίου και υπήρξε σφοδρή. Ο εχθρός κατείχε και εδώ οχυρές θέσεις και πρόβαλε σθε­ναρή αντίσταση.

Ο στρατός μας (16ο, 22ο και 23ο συντάγματα) πολεμώντας με ασυγκράτη­τη ορμή και απαράμιλλη γενναιότητα κατόρθωσε τις μεταμεσημβρινές ώρες να απωθήσει τα εχθρικά στρατεύματα, που κατείχαν την αριστερή πλευρά, στη θέση "Πάδες" και να την καταλάβει ενώ τα άλλα που κατείχαν τη δεξιά υπεράσπιζαν τις θέσεις τους με πείσμα και επέμειναν να τις διατηρήσουν.

Τη διεξαγωγή της μάχης αντιλήφθηκε από τις βροντές των πυροβόλων το ανεξάρτητο απόσπασμα ευζώνων του συνταγματάρχη Γεννάδη, το οποίο υστέρα από τη νικηφόρα μάχη στη Δεσκάτη, είχε περάσει το βουνό της Βουνάσιας και είχε φτάσει στην Ελάτη, απέναντι από το μοναστήρι της Ζάβορδας και κατευθύνονταν στον Αλιάκμονα για να τον γεφυρώσει. Με δική του πρωτοβουλία έσπευσε και έλαβε μέρος στη μάχη, αφήνοντας δύο λό­χους του να εργαστούν για την ζεύξη του ποταμού στον πόρο Λογγά.

Ο εχθρός, ύστερα από τη δυναμική αυτή παρέμβαση των ευζώνων, δεν μπόρεσε να κρατηθεί και το απόγευμα, γύρω στις 6 η ώρα, υποχώρησε στο δρόμο Δεσκάτης - Σερβίων. Στη διάρκεια δε της νύχτας που ακολούθησε υποχώρησε για τη "Μαύρη Ράχη".

Την ίδια νύχτα (9-10 Οκτωβρίου) το τούρκικο Στρατηγείο, που είχε πλη­ροφορηθεί τόσο την έκβαση της μάχης των Λαζαράδων, όσο και την υπερ­κέραση του δυτικού του πλευρού από την 4η μεραρχία, τμήματα της οποίας είχαν αφιχθεί στα υψώματα του Πολυρράχου, από όπου απειλούσαν τα στε­νά στις Πόρτες, για ν' αποφύγει την κύκλωση, διέταξε την υποχώρηση όλης της στρατιάς από το Σαραντάπορο.

Η υποχώρηση έγινε στη διάρκεια της νύχτας, στο σκοτάδι και την πυκνή ομίχλη, που είχε σκεπάσει τα πάντα, ύστερα από συνεχή ραγδαία βροχή, χωρίς να γίνει αντιληπτή.

Οι Τούρκοι υποχωρώντας πανικόβλητοι για τα Σέρβια εγκατέλειψαν στο πεδίο της μάχης ολόκληρο το πυροβολικό (22 πυροβόλα) και άφθονο άλλο πολεμικό υλικό.

Στα ανατολικά υψώματα του Πολυρράχου προσέκρουσαν στις προφυλακές της 4ης μεραρχίας, που είχαν καταλάβει εκεί θέσεις για να αποκόψουν την υποχώρηση τους. Διεξήχθηκε τότε πεισματώδης μάχη (μάχη Πόρτας), τις πρωινές ώρες της 10η Οκτωβρίου, στην οποία έχασαν τη ζωή τους οι:

Παπαδήμας Αγησίλαος, ταγματάρχης

Λογοθέτης Ξενοφώντας, ανθ/γός

Γεωργαντάς Κυριάκος, λοχίας

Κρέστας Ιωάννης, δεκανέας

Κοτσίρης Ιωάννης, υποδεκανέας

και οι στρατιώτες: Χρυσομάλλης Μιλτιάδης, Κούβελας Ευστράτιος, Κα-σιμάτης Αριστείδης, Καρδάρας Βασίλειος, Μαρτζουκάτος Λεωνίδας, Δρί-βας Κυριάκος, Πλαγιανάκος Παναγιώτης, Μανωλάκης Χρήστος, Ζερβόλης Κων/νος, Λιακουνάκης Θωμάς, Καραμπάτσος Αλέξανδρος και Σωτηρόπουλος Νικόλαος, του 8ου συντάγματος Πεζικού.

Όλοι τους θάφτηκαν στον τύμβο του ηρώου στις Πόρτες, εκτός από τον ταγματάρχη Παπαδήμα, που θάφτηκε κάτω από το Ιερό Βήμα του ναού των Αγίων Αποστόλων του Πολυρράχου. Μέσα στον περιτοιχισμένο χώρο του ηρώου των πεσόντων, ανάμεσα στα κυπαρίσσια, ανεγέρθηκε το 1973, με δαπάνες και προσωπική εργασία των ιερέων της ιεράς Μητρόπολης Σερβίων και Κοζάνης μικρός ναός, σε ένδειξη τιμής και ευγνωμοσύνης προς τους πεσόντες. Ο ναός τιμάται στο όνομα των Αγίων Ευλαμπίου και Ευλαμπίας. Στο ναό αυτό την ημέρα της επετείου της ηρωικής μάχης (10 Οκτωβρίου) κάθε χρόνο, τελείται από το Μητροπολίτη, παρουσία των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών, αντιπροσωπειών των σχολείων και πλήθους λαού, θεία λειτουργία και ιερό μνημόσυνο.

Οι απώλειες του εχθρού ήταν πολύ μεγαλύτερες· θάφτηκαν σε ομαδι­κούς τάφους δεξιά και αριστερά του δημόσιου δρόμου.

Τα στρατεύματα μας, που είχαν πάρει μέρος στη μάχη των Λαζαράδων διανυχτέρευσαν στα νοτιοανατολικά υψώματα του χωριού. Εκεί τα συνά­ντησε την επομένη περίπολος της 4ης μεραρχίας, στην οποία μετείχε και ο λογοτέχνης και δημοσιογράφος Σπύρος Μελάς, ο οποίος στο βιβλίο του "Οι πόλεμοι του 1912-1913" (σελ. 99), γράφει τα εξής:

"Η βροχή είχε πάψει. Ο ήλιος μεγάλος, φλογοπόρφυρος, βυθούσε στον κα­ταπράσινο κάμπο. Είχε ξαστερώσει πια και ξεχωρίζαμε καθαρά στον ορί­ζοντα τους καπνούς απ' τις φωτιές των αντρών. Σε λίγο, πιέζοντας τ' άλογα μας, βρισκόμαστε στον καταυλισμό των ευζωνικών ταγμάτων, ζωντανές σε­λίδες της Ιλιάδας με τα σφαχτά στις σούβλες και τις συντροφιές των πολεμι­στών, που άλλοι μας ιστορούσαν τις περιπέτειες τους και άλλοι καθάριζαν τα ντουφέκια τους.

Ωστόσο ξαφνιάστηκα σαν είδα τους ευζώνους να φορούν άσπρα μαντήλια πάνω από τα φέσια τους. Μας διηγήθηκαν με πίκρα κι απογοήτευση, ότι στη μάχη της περασμένης μέρας, μπροστά στους Λαζαράδες που η πέμπτη μεραρ­χία είχε αποδεκατίσει την τούρκικη δύναμη που υπεράσπιζε το χωριό, το πυρο­βολικό μας τους είχε περάσει για Τούρκους καθώς είχανε προχωρήσει πολύ, τους είχε στείλει βροχή οβίδες και είχε σκοτώσει - λέγανε - τριανταπέντε. Μά­ταια προσπάθησα να τους πείσω, ότι τέτοιες παρεξηγήσεις - όπως είχα διαβά­σει - ήτανε μοιραίες και σχεδόν αναπόφευκτες σε κάθε πόλεμο, από τον καιρό μάλιστα που είχε γίνει παραδεκτό σ' όλους τους στρατούς το χακί…"

Οι απώλειες του στρατού μας στη μάχη των Λαζαράδων έφτασαν τους 150 νεκρούς και τραυματίες. Ανάμεσα στα πρώτα θύματα ήταν και ο συ­νταγματάρχης (Κυριακούλης) Λ. Μαυρομιχάλης, διοικητής του 22ου συντάγματος και οι ανθ/γοί Κανελλόπουλος και Σαμπλής. Ο Μαυρομιχάλης είχε τραυμα­τιστεί θανάσιμα στην κοιλιακή χώρα από δυο εχθρικές σφαίρες, την ώρα που κατόπτευε το έδαφος για να τοποθετήσει το σύνταγμα του. Πέθανε ύστερα από δύο μέρες στο Λουτρό. Η σορός του μεταφέρθηκε στη Λάρισα, όπου και κηδεύτηκε. Όλοι οι άλλοι θάφτηκαν στο πεδίο της μάχης. Οι τάφοι τους, χορταριασμένοι, σώζονται ακόμα.

Ύστερα από την άτακτη υποχώρηση των τούρκικων στρατευμάτων ο στρατός μας λευτέρωσε τα χωριά Ελάτη, Λαζαράδες, Τρανόβαλτο και Μικρόβαλτο και έφτασε στον Αλιάκμονα. Εδώ χρειάστηκε να καθυστε­ρήσει για λίγο γιατί η γεφύρωση του ποταμού παρουσίαζε δυσκολίες. Οι πολλές βροχές των τελευταίων ημερών είχαν αυξήσει τα νερά του. Είχα­με μάλιστα και θύματα. Ο γενναίος ανθυπίλαρχος Κορδής με 3 άνδρες του προσπαθώντας να τον περάσουν έφιπποι, πνίγηκαν στο ορμητικό ρεύ­μα του. Η γεφύρωση έγινε στον πόρο Λογγά. Εκεί υπήρχε ένα μετόχι του μοναστηριού της Ζάβορδας, όπου έμεναν υπάλληλοι με τα ζώα, που καλ­λιεργούσαν τα χωράφια του μοναστηριού. Το μηχανικό της μεραρχίας ξεσκέπασε τους στάβλους του μετοχιού από όπου πήρε την ξυλεία, την οποία χρησιμοποίησε για την κατασκευή της γέφυρας. Έτσι πέρασε το ποτάμι ο στρατός μας και συνέχισε την πορεία του για την Κοζάνη.

Οι απώλειες του στρατού μας στις μάχες του Σαρανταπόρου και των Λα­ζαράδων ήταν:

Νεκροί αξιωματικοί 18, νεκροί οπλίτες 156

τραυματίες αξιωματικοί 30, τραυματίες οπλίτες 965

Στους χώρους που θάφτηκαν οι νεκροί στους Λαζαράδες και στις Πόρτες κάθε χρόνο στις επετείους των μαχών αυτών (9 και 10 Οκτωβρίου) λαμβά­νουν χώρα σεμνές εκδηλώσεις με επιμνημόσυνες δεήσεις και καταθέσεις στεφάνων από μέρους των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών του Νομού Κοζάνης.

Το απόγευμα της 10ης Οκτωβρίου 1912 μπήκαν στην πόλη των Σερβίων, κατεβαίνοντας από τα κάστρα, οι πρώτοι Έλληνες στρατιώτες. Δέκα τέσσερις ιππείς με επικεφαλής τον υπίλαρχο Πέτρο Μάνο. Μπαίνοντας αντίκρυσαν ένα φρικιαστικό θέαμα. 117 Έλληνες κείτονταν νεκροί στους δρό­μους της ιστορικής πόλης. Ήταν κάτοικοι των Σερβίων και των γύρω χω­ριών. Τους είχαν συλλάβει οι Τούρκοι με την κήρυξη του πολέμου και τους κρατούσαν ως ομήρους στις φυλακές. Την νύχτα που είχε προηγηθεί, με την υποχώρηση των στρατευμάτων τους από το Σαραντάπορο, οι Τούρκοι των Σερβίων άνοιξαν τις φυλακές. Και ενώ οι Έλληνες όμηροι έφευγαν, οι Τούρ­κοι που παραφύλαγαν σε γωνιές των δρόμων τους πυροβολούσαν και τους σκότωναν. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και οι ιερείς:

Παπανικόλας Στεργιόπουλος από το Παλαιογράτσανο

Παπαγιώργος Κατσούνης από το Ορτάκι (σημ. Πλατανόρεμμα) Παπαβασίλης Παπαβασιλείου, Παπαθανάσης Μπατσίλας και Παπαγιάννης Παπαγιάννη από το Μεταξά

καθώς και ο δάσκαλος Κάρπος Κων/νος από το Λιβάδι του Ολύμπου.

Εκτός από τους τρεις παραπάνω ιερείς, από το χωριό Μεταξά ήταν ακό­μα 41 άτομα, ανάμεσα στους εκτελεσθέντες στους δρόμους της πόλης των Σερβίων. Το ηρωικό αυτό χωριό των Καμβουνίων θεωρούνταν, όχι άδικα, από την τουρκική διοίκηση ότι κατοικούνταν από ανυπότακτους Έλληνες, έτοιμους ανά πάσα στιγμή να πάρουν τα όπλα εναντίον του δυνάστη. Πα­λιότερα ήταν έδρα των κλεφταρματολών της περιοχής. Έχοντας όλα αυτά υπ' όψει τους οι Τούρκοι, στις παραμονές του πολέμου, συνέλαβαν όλους τους άρρενες κατοίκους του, ως ύποπτους εξέγερσης και τους μετέφεραν στις φυλακές των Σερβίων.

Τα θύματα της τούρκικης αυτής θηριωδίας θάφτηκαν σε ομαδικούς τά­φους. Τη νεκρώσιμη ακολουθία τέλεσε ιερέας του στρατού.

Η εγκληματική αυτή ενέργεια των Τούρκων προκάλεσε την οργή των Ελλήνων κατοίκων των Σερβίων, οι οποίοι αντεκδικούμενοι έβαλαν φωτιά στην τούρκικη συνοικία της πόλης και έκαψαν πολλά σπίτια.

Την λαμπρή νίκη του στρατού μας στο Σαραντάπορο τραγούδησε ο ποι­ητής Γεώργιος Σουρής με τους παρακάτω στίχους:

Βροντούν τα όρη, τα βουνά, κάτω στην Ελασσόνα,

πέρα στο Σαραντάπορο πέφτουν πολλά κανόνια.

Τα ρίχνουν Ελληνόπουλα, παιδιά ανδρειωμένα,

για να ξυπνήσουν ήρωες απ' το εικοσιένα.

Ξύπνα Δεσπότη Γρεβενών, να ιδής τη λευτεριά σου,

να ιδής σημαία Ελληνική, που στέκει στα βουνά σου.

Λεν θα ξυπνήσεις άραγε, Δεσπότη ανδρειωμένε,

να ιδής στα Σέρβια τη σφαγή, παπάδες αγιασμένοι,

που κείτονται σαν τα τραγιά, στο αίμα βουτηγμένοι.

Την επομένη, 11 Οκτωβρίου, πέρασε από τα Σέρβια ο Αρχιστράτηγος -Διάδοχος Κωνσταντίνος με τους επιτελείς του, που με πόνο ψυχής πληροφο­ρήθηκε το αποτρόπαιο έγκλημα των Τούρκων, παίρνοντας εκδίκηση για την ήττα τους στο Σαραντάπορο.

Στα Σερβία το Ελληνικό Στρατηγείο κυκλοφόρησε την παρακάτω προ­κήρυξη σε γλώσσα Ελληνική, Τουρκική και Αλβανική:

ΑΔΕΛΦΟΙ ΜΑΚΕΔΟΝΕΣ ΚΑΙ ΗΠΕΙΡΩΤΑΙ

Καταλύοντες την τέως διοίκησιν εις τας καταλαμβανομένας χώρας, φέρομεν την ελευθερίαν, την πρόοδον, τον πολιτισμόν εις όλους τους κα­τοίκους της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Το ίδιον αίμα ρέει εις τας φλέ­βας μας. Οιανδήποτε γλώσσαν και αν ομιλούν, οιανδήποτε θρησκείαν και αν έχουν, θα απολαύσουν των αυτών δικαιωμάτων υπό την Ελληνικήν Διοίκησιν. Καλούμεν όλους τους κατοίκους να επανέλθωσιν εις τα ειρηνικά των έργα και να μη φοβώνται καμμίαν τιμωρίαν εφ' όσον δεν αντιστρατεύονται εις τας διαταγάς των Ελληνικών δυνάμεων. Ερχόμεθα ως ελευθερωταί και καλούμεν τους αδελφούς Αλβανούς, οι οποίοι εί­ναι από το αυτό γένος με ημάς, να λάβωσι τα όπλα και να συμπράξωσι μεθ' ημών.

Στα Σερβία έφτασε, ακολουθώντας το επιτελείο και ο εθνικός μας ποιη­τής Σπύρος Ματσούκας. Προσκυνώντας το νωπό τάφο των αθώων θυμάτων της τουρκικής θηριωδίας απήγγειλε τους στίχους:

Ξυπνάτε από τα μνήματα, αδικοσκοτωμένοι

να δήτε την πατρίδα σας, την ελευθερωμένη

Ξυπνάτ' από τα μνήματα ραγιάδες, σεις ραγιάδες

ξυπνάτε κι ήλθε η Πασχαλιά, χάθηκαν οι αγάδες.

Σχετικά με τη φοβερή σφαγή των άμαχων στα Σέρβια, του αποτρόπαιου αυτού εγκλήματος, ο ανταποκριτής των "Τάιμς" του Λονδίνου Χρόφορδ ΙΊράις έγραφε στην εφημερίδα του:

"Πάντοτε υπήρξεν αδύνατον να αντιληφθώμεν διατί πράττουσι τοιαύ­τα εγκλήματα. Η εν Σερβίοις σφαγή ουδόλως ήτο αναγκαία. Ήτα αδικαιο­λόγητος και πιθανότατα θα προεκάλει αντεκδικήσεις εναντίον των Μου­σουλμάνων κατοίκων οίτινες παρέμειναν όπισθεν των ηττηθέντων. Εν τού­τοις καίτοι ουδεμία μομφή ήτο δυνατόν να δοθή εις τους Έλληνες αν εφήρμοζον το "οφθαλμόν αντί οφθαλμού" ουδεμία βιαιότης εσημειώθη".

Αλλά και άλλη βαρβαρότητα διέπραξαν οι Τούρκοι των Σερβίων. Τη φορά αυτή σε βάρος του Έλληνα λοχαγού του πυροβολικού Ζέρβα. Τον δολοφόνησαν άνανδρα στο κατάλυμα του με τσεκούρια, στη διάρκεια της επόμενης νύχτας.

Η νίκη του Σαρανταπόρου άνοιξε το δρόμο για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ο στρατός μας προελαύνοντας λευτερώνει τις πόλεις της Μακεδονίας τη μία ύστερα από την άλλη…

Από το βιβλίο του Ηλία Λαμπρέτσα ΜΙΚΡΟΒΑΛΤΟ
http://ai-vres.blogspot.gr/2013/10/blog-post_9.html
mikrovalto.gr

Τα σημάδια του πρωτο-φασισμού

Έκο: Τα σημάδια του πρωτο-φασισμού

«Ο αρχέγονος φασισμός μπορεί να επιστρέψει με το πιο αθώο προσωπείο. Είναι καθήκον μας να τον αποκαλύπτουμε και να καταδεικνύουμε οποιαδήποτε από τις νέες εκφάνσεις του…»

New York Review of Books, 1995. (…) Παρά την ασάφεια αυτή, νομίζω πως μπορούμε να σκιαγραφήσουμε έναν κατάλογο χαρακτηριστικών, τα οποία είναι αντιπροσωπευτικά αυτού που ονομάζω «πρωτοφασισμό» ή «αρχέγονο φασισμό». Αυτά τα χαρακτηριστικά δε μπορούν να οργανωθούν σε ένα ενιαίο σύστημα -πολλά απ’ αυτά αλληλοαναιρούνται, και είναι επίσης αντιπροσωπευτικά και άλλων μορφών δεσποτισμού ή φανατισμού. Η παρουσία ενός και μόνο απ’ αυτά, όμως, αρκεί για να επιτρέψει στο φασισμό να συμπτυχθεί γύρω του.

1. Το πρώτο χαρακτηριστικό του πρωτοφασισμού είναι η λατρεία της παράδοσης. Η παραδοσιαρχία, βέβαια, είναι πολύ παλαιότερη από το φασισμό. Δε χαρακτήριζε μόνο την αντιεπαναστατική σκέψη των Καθολικών μετά τη Γαλλική Επανάσταση, αλλά γεννήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους ως αντίδραση στον κλασικό ελληνικό ορθολογισμό. Στη λεκάνη της Μεσογείου, λαοί διαφόρων θρησκειών (που οι περισσότερες απ’ αυτές είχαν γίνει δεκτές στο ρωμαϊκό πάνθεο) άρχισαν να ονειρεύονται κάποια αποκάλυψη που είχε συμβεί στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή η αποκάλυψη, σύμφωνα με τη μυστηριακή αίγλη που καλλιεργούσε η παραδοσιαρχία, είχε παραμείνει για πολύ καιρό κρυμμένη κάτω από το πέπλο γλωσσών που ήταν πια ξεχασμένες στα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, στους κέλτικους ρούνους, στους παπύρους των σχεδόν άγνωστων θρησκειών της Ασίας.
Αυτή η νέα κουλτούρα έπρεπε να είναι συγκρητιστική. Ο συγκρητισμός δεν είναι απλά, όπως λένε τα λεξικά, «ο συνδυασμός διαφόρων μορφών πίστης και λατρευτικής πρακτικής» -ένας τέτοιος συνδυασμός πρέπει να ανέχεται τις αντιφάσεις. Καθένα από τα αρχικά μηνύματα περιέχει ψήγματα σοφίας, και όποτε έμοιαζαν να λένε διαφορετικά ή ασύμβατα πράγματα, αυτό συνέβαινε μόνο και μόνο γιατί όλα παραπέμπουν, με αλληγορικό τρόπο, στην ίδια αρχέγονη αλήθεια. Συνεπώς, δε μπορεί να υπάρξει καμία πρόοδος στη γνώση. Η αλήθεια έχει ήδη καταγραφεί μια για πάντα, κι εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε το δυσνόητο μήνυμά της.
Αν κοιτάξει κανείς τις βιβλιοθήκες διαφόρων φασιστικών καθεστώτων, θα βρει όλους τους μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. Η ναζιστική εσωτερική γνώση τρεφόταν με παραδοσιαρχικά, συγκρητιστικά και μυστικιστικά στοιχεία. Η πηγή που επηρέασε περισσότερο τις θεωρίες της νέας ιταλικής δεξιάς, ο Ιούλιος Έβολα, συνδύαζε το Άγιο Δισκοπότηρο με τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, και την αλχημεία με την Αγία Ρωμαϊκή και Γερμανική Αυτοκρατορία. Και μόνο το γεγονός ότι η ιταλική δεξιά, για να δείξει πόσο ανοιχτό μυαλό διαθέτει, διεύρυνε αυτό τον κατάλογο ώστε να συμπεριλάβει και έργα του Ντε Μαιτρ, του Γκενόν και του Γκράμσι, αποτελεί ολοφάνερη απόδειξη συγκρητισμού.
Αν κοιτάξετε τα ράφια που, στα αμερικάνικα βιβλιοπωλεία, φέρουν την επιγραφή «Νέα Εποχή», θα βρείτε εκεί μέχρι και Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν ήταν φασίστας. Αλλά το να συνδυάζεις τον Άγιο Αυγουστίνο με το Στόουνχεντζ αυτό είναι σύμπτωμα πρωτοφασισμού.
2. Η παραδοσιαρχία συνεπάγεται την απόρριψη του μοντερνισμού. Και οι φασίστες και οι εθνικοσοσιαλιστές κυριολεκτικά λάτρευαν την τεχνολογία, ενώ οι διανοητές της παραδοσιαρχίας συνήθως την απορρίπτουν ως αντίθετη προς τις παραδοσιακές πνευματικές αξίες. Όμως, παρόλο που ο ναζισμός υπερηφανευόταν για τα βιομηχανικά του επιτεύγματα, ο εγκωμιασμός του μοντερνισμού δεν ήταν παρά η επιφάνεια μιας ιδεολογίας βασισμένης στην ιδέα Αίμα και Γη (Blut und Boden). Η απόρριψη του σύγχρονου κόσμου ήταν μεταμφιεσμένη σαν αντίκρουση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, αλλά αφορούσε κυρίως στην απόρριψη του Πνεύματος του 1789 (και του 1776, φυσικά).
Ο Διαφωτισμός, η Εποχή του Ορθολογισμού, γίνεται αντιληπτή ως απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός.
3. Ο ανορθολογισμός βασίζεται επίσης στη λατρεία της δράσης για τη δράση. Επειδή η δράση είναι από μόνη της όμορφη, πρέπει να αναλαμβάνεται πριν, ή χωρίς, οποιαδήποτε σκέψη. Η σκέψη είναι μια μορφή αποδυνάμωσης. Επομένως, η κουλτούρα είναι ύποπτη, στο βαθμό που ταυτίζεται με την κριτική στάση. Η καχυποψία απέναντι στον κόσμο της διανόησης αποτελούσε πάντοτε σύμπτωμα του πρωτοφασισμού, από την υποτιθέμενη ρήση του Γκέμπελς («όταν ακούω να μιλάνε για κουλτούρα αρπάζω το όπλο μου») μέχρι τη συχνή χρήση εκφράσεων όπως «εκφυλισμένοι διανοούμενοι», «κουλτουριάρηδες», «παρηκμασμένοι σνομπ», «τα πανεπιστήμια είναι φωλιές κομμουνιστών». Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στο σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες.
4. Καμιά συγκρητιστική πίστη δεν αντέχει στην αναλυτική κριτική. Το κριτικό πνεύμα κάνει διακρίσεις μεταξύ των εννοιών, και αυτές οι διακρίσεις αποτελούν σημάδι μοντερνισμού. Στο σύγχρονο πολιτισμό, η επιστημονική κοινότητα επαινεί τη διαφωνία ως μέθοδο βελτίωσης της γνώσης. Για τον πρωτοφασισμό, η διαφωνία είναι προδοσία.
5. Εξάλλου, η διαφωνία αποτελεί σημάδι ποικιλομορφίας. Ο πρωτοφασισμός καλλιεργεί και αναζητεί τη συναίνεση με το να οξύνει και να εκμεταλλεύεται το φυσικό φόβο του διαφορετικού. Η πρώτη έκκληση ενός φασιστικού ή πρώιμου φασιστικού κινήματος είναι η έκκληση ενάντια στους παρείσακτους. Επομένως, ο πρωτοφασισμός είναι εξ ορισμού ρατσιστικός.
6. Ο πρωτοφασισμός πηγάζει από την ατομική ή κοινωνική απογοήτευση. Αυτός είναι και ο λόγος που ένα από τα πιο τυπικά χαρακτηριστικά των φασιστικών καθεστώτων του παρελθόντος ήταν η επίκληση προς μια απογοητευμένη μεσαία τάξη που μαστιζόταν από μια οικονομική κρίση ή ένιωθε πολιτικά εξευτελισμένη και φοβισμένη από την πίεση που ασκούσαν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις. Στην εποχή μας, που οι παλιοί «προλετάριοι» είναι πλέον μικροαστοί (και τα λούμπεν στοιχεία είναι κατά κανόνα αποκλεισμένα από την πολιτική σκηνή), ο φασισμός του αύριο θα βρει το ακροατήριό του σ’ αυτή τη νέα πλειοψηφία.
7. Στους ανθρώπους που νιώθουν πως δεν έχουν πλέον ξεκάθαρη κοινωνική ταυτότητα, ο πρωτοφασισμός λέει πως το μοναδικό τους προνόμιο είναι το πιο κοινό, ότι έχουν γεννηθεί στην ίδια χώρα. Αυτή είναι και η απαρχή του εθνικισμού. Άλλωστε, το μοναδικό πράγμα που μπορεί να δώσει ταυτότητα στο έθνος είναι οι εχθροί του. Έτσι, στη ρίζα της πρωτοφασιστικής ψυχολογίας υπάρχει μια εμμονή με τις συνωμοσίες, ιδιαίτερα τις διεθνείς. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν πολιορκημένοι. Ο πιο εύκολος τρόπος να πολεμήσεις μια συνωμοσία είναι η επίκληση στην ξενοφοβία. Αλλά η συνωμοσία πρέπει να έχει και εσωτερικούς μοχλούς: οι Εβραίοι είναι συνήθως ο καλύτερος στόχος, γιατί έχουν το πλεονέκτημα να είναι ταυτόχρονα και εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί. Στις Η.Π.Α., ένα εμφανές δείγμα συνωμοσιολογικής εμμονής βρίσκεται στο βιβλίο του Πατ Ρόμπερτσον, Η Νέα Τάξη Πραγμάτων, αλλά, όπως έχουμε δει πρόσφατα, υπάρχουν και πολλά άλλα.
8. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν ταπεινωμένοι από τον επιδεικτικό πλούτο και τη δύναμη των εχθρών τους. Όταν ήμουν μικρό παιδί, μου είχαν μάθει ότι οι Εγγλέζοι είχαν πέντε γεύματα τη μέρα. Έτρωγαν πιο συχνά από τους φτωχούς αλλά νηφάλιους Ιταλούς. Και ότι οι Εβραίοι είναι πλούσιοι και βοηθάνε ο ένας τον άλλο μέσω ενός μυστικού δικτύου αμοιβαίας αρωγής. Έτσι, με μια συνεχή μετατόπιση της ρητορικής εστίασης, οι εχθροί είναι ταυτόχρονα πολύ ισχυροί και πολύ αδύναμοι. Οι φασιστικές κυβερνήσεις είναι καταδικασμένες να χάνουν τους πολέμους τους, γιατί είναι εγγενώς ανίκανες να κάνουν μια αντικειμενική εκτίμηση της δύναμης του εχθρού.
9. Για τον πρωτοφασισμό, δεν υπάρχει αγώνας για τη ζωή• αντίθετα, η ζωή είναι ένας συνεχής αγώνας. Επομένως, ο ειρηνισμός ισοδυναμεί με συναλλαγή με τον εχθρό. Είναι κακός, γιατί η ζωή είναι ένας συνεχής πόλεμος. Αυτό, όμως, επιφέρει ένα «σύμπλεγμα Αρμαγεδδώνα». Εφόσον οι εχθροί πρέπει να ηττηθούν, θα πρέπει να υπάρξει μια τελική μάχη, μετά από την οποία το κίνημα θα έχει υπό τον έλεγχό του ολόκληρο τον κόσμο. Μια τέτοια «τελική λύση», όμως, θα σημάνει την αρχή μιας περιόδου ειρήνης, μιας Χρυσής Εποχής, πράγμα που έρχεται σε αντίφαση με το δόγμα του συνεχούς πολέμου. Κανείς φασίστας ηγέτης δεν έχει καταφέρει ποτέ να λύσει αυτό το πρόβλημα.
10. Ο ελιτισμός αποτελεί χαρακτηριστική διάσταση κάθε αντιδραστικής ιδεολογίας, στο βαθμό που είναι θεμελιωδώς αριστοκρατικός, και ο αριστοκρατικός και μιλιταριστικός ελιτισμός συνεπάγεται την περιφρόνηση προς τους αδύναμους. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να εκφράσει μόνο ένα λαϊκό ελιτισμό. Κάθε πολίτης ανήκει στον καλύτερο λαό του κόσμου, τα μέλη του κόμματος είναι οι καλύτεροι πολίτες, κάθε πολίτης μπορεί (ή πρέπει) να γίνει μέλος του κόμματος. Αλλά δεν μπορεί να υπάρχουν πατρίκιοι χωρίς πληβείους. Ο Ηγέτης, που γνωρίζει ότι η εξουσία δεν του απονεμήθηκε δημοκρατικά αλλά την κατέκτησε με τη βία, γνωρίζει επίσης ότι η δύναμή του βασίζεται στην αδυναμία των μαζών -οι μάζες είναι αδύναμες, και γι’ αυτό χρειάζονται και αξίζουν έναν ηγεμόνα. Και εφόσον η ομάδα είναι οργανωμένη ιεραρχικά (σύμφωνα με το στρατιωτικό πρότυπο), κάθε ηγέτης περιφρονεί τους υφισταμένους του, και καθένας απ’ αυτούς περιφρονεί τους κατωτέρους του. Αυτό ενισχύει την αίσθηση του μαζικού ελιτισμού.
11. Μέσα σ’ αυτή την προοπτική, όλοι μαθαίνουν πως πρέπει να γίνουν ήρωες. Σε κάθε μυθολογία, ο ήρωας είναι ένα εξαιρετικό ον, αλλά για την πρωτοφασιστική ιδεολογία ο ηρωισμός είναι ο κανόνας. Αυτή η λατρεία του ηρωισμού συνδέεται στενά με τη λατρεία του θανάτου. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα συνθήματα που είχαν οι ισπανοί φαλαγγίτες ήταν το «viva la muerte» («ζήτω ο θάνατος»). Στις μη φασιστικές κοινωνίες, ο απλός λαός μαθαίνει ότι ο θάνατος είναι κάτι το δυσάρεστο που όμως πρέπει να το αντιμετωπίζει με αξιοπρέπεια• και οι πιστοί μαθαίνουν ότι είναι ένας οδυνηρός τρόπος για να περάσουν σε μια μεταφυσική ευτυχία. Αντίθετα, ο πρωτοφασίστας ήρωας αποζητά τον ηρωικό θάνατο, ο οποίος διαφημίζεται ως η μεγαλύτερη ανταμοιβή για μια ηρωική ζωή. Ο πρωτοφασίστας ήρωας ανυπομονεί να πεθάνει. Μέσα στην ανυπομονησία του, συχνά στέλνει κι άλλους ανθρώπους στο θάνατο.
12. Επειδή και ο συνεχής πόλεμος και ο ηρωισμός είναι δύσκολα παιχνίδια, ο πρωτοφασίστας μεταθέτει τον πόθο του για εξουσία στη σεξουαλική συμπεριφορά του. Έτσι προκύπτει ο ματσισμός [σ.τ.Μ.: το αντριλίκι] (που συνεπάγεται αφενός την περιφρόνηση προς τη γυναίκα και αφετέρου την καταδίκη παρεκκλινουσών ερωτικών συνηθειών, όπως η αγνότητα ή η ομοφυλοφιλία). Και επειδή και το σεξ είναι δύσκολο παιχνίδι, ο πρωτοφασίστας ήρωας προτιμά να παίζει με τα όπλα -σαν φαλλικό υποκατάστατο.
13. Ο πρωτοφασισμός βασίζεται σε έναν επιλεκτικό λαϊκισμό, έναν ποιοτικό λαϊκισμό, θα έλεγε κανείς. Σε μια δημοκρατία, οι πολίτες έχουν ατομικά δικαιώματα, αλλά οι πολίτες συνολικά έχουν πολιτική επιρροή μόνο από ποσοτική άποψη ακολουθούνται οι αποφάσεις της πλειοψηφίας. Για τον πρωτοφασισμό, όμως, τα άτομα ως άτομα δεν έχουν δικαιώματα, και ο Λαός γίνεται αντιληπτός σαν ποιότητα, σαν μια μονολιθική οντότητα που εκφράζει την Κοινή Βούληση. Και επειδή κανένα μεγάλο σύνολο ατόμων δε μπορεί ποτέ να έχει κοινή βούληση, ο Ηγέτης παριστάνει το διερμηνέα τους. Έχοντας χάσει την εξουσία της αντιπροσώπευσης, οι πολίτες δεν πράττουν -καλούνται μόνο να παίξουν το ρόλο του Λαού. Έτσι, ο Λαός δεν είναι παρά ένα θεατρικό εφεύρημα. Για να πάρουμε μια γεύση ποιοτικού λαϊκισμού δε χρειαζόμαστε πλέον την Πιάτσα Βενέτσια της Ρώμης, ούτε το Στάδιο της Νυρεμβέργης. Υπάρχει στο μέλλον μας ένας τηλεοπτικός ή διαδικτυακός λαϊκισμός, στον οποίο η συναισθηματική αντίδραση μιας επιλεγμένης ομάδας πολιτών θα μπορεί να παρουσιάζεται και να γίνεται αποδεκτή ως η Φωνή του Λαού.
Λόγω του ποιοτικού λαϊκισμού του, ο πρωτοφασισμός πρέπει να είναι κατά των «διεφθαρμένων» κοινοβουλευτικών κυβερνήσεων. Μια από τις πρώτες φράσεις που είπε ο Μουσολίνι στο ιταλικό κοινοβούλιο ήταν «Θα μπορούσα να μετατρέψω αυτό το βουβό και καταθλιπτικό μέρος σε στρατόπεδο για τις σπείρες μου» -οι «σπείρες» είναι μια υποδιαίρεση της παραδοσιακής ρωμαϊκής λεγεώνας. Βέβαια, αμέσως βρήκε καλύτερο καταυλισμό για τις σπείρες του, αλλά λίγο αργότερα διέλυσε το κοινοβούλιο. Όποτε ένας πολιτικός αμφισβητεί τη νομιμότητα ενός κοινοβουλίου γιατί δεν αντιπροσωπεύει πλέον τη Φωνή του Λαού, αρχίζει και μυρίζει πρωτοφασισμό.
14. Ο πρωτοφασισμός μιλάει τη «Νέα Ομιλία». Η Νέα Ομιλία επινοήθηκε από τον Όργουελ στο βιβλίο του 1984, ως επίσημη γλώσσα του Αγγλικού Σοσιαλισμού. Αλλά σε πολλές μορφές δικτατορίας συναντά κανείς πρωτοφασιστικά χαρακτηριστικά. Όλα τα ναζιστικά και φασιστικά σχολικά εγχειρίδια χρησιμοποιούσαν φτωχό λεξιλόγιο και στοιχειώδη σύνταξη, με σκοπό να περιορίσουν τη διάδοση των εργαλείων της σύνθετης και κριτικής σκέψης. Αλλά πρέπει να είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε άλλα είδη Νέας Ομιλίας, ακόμα κι αν παίρνουν τη φαινομενικά αθώα μορφή ενός δημοφιλούς τοκ-σόου.
Το πρωινό της 27ης Ιουλίου 1943, έμαθα ότι, σύμφωνα με ραδιοφωνικές ανακοινώσεις, ο φασισμός είχε καταρρεύσει και ο Μουσολίνι είχε συλληφθεί. Όταν η μητέρα μου με έστειλε να αγοράσω την εφημερίδα, είδα ότι οι εφημερίδες στον κοντινότερο πάγκο είχαν διαφορετικούς τίτλους. Επιπλέον, αφού είδα τους τίτλους, συνειδητοποίησα ότι κάθε εφημερίδα έγραφε διαφορετικά πράγματα. Αγόρασα μία στην τύχη, και διάβασα στην πρώτη σελίδα ένα μήνυμα που το υπέγραφαν πέντε ή έξι πολιτικά κόμματα, ανάμεσά τους η Χριστιανική Δημοκρατία, το Κομμουνιστικό Κόμμα, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το Κόμμα της Δράσης, και το Φιλελεύθερο Κόμμα. Μέχρι τότε, πίστευα ότι υπήρχε μόνο ένα κόμμα σε κάθε χώρα, και ότι στην Ιταλία αυτό ήταν το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα. Τώρα, ανακάλυπτα ότι στη χώρα μου μπορούσαν να υπάρχουν ταυτόχρονα διάφορα κόμματα. Καθώς ήμουν έξυπνο παιδί, κατάλαβα ότι όλα αυτά τα κόμματα δε μπορεί να γεννήθηκαν μέσα σε μια νύχτα, άρα θα πρέπει να υπήρχαν εδώ και αρκετό καιρό ως μυστικές οργανώσεις.
Το μήνυμα στην πρώτη σελίδα πανηγύριζε για το τέλος της δικτατορίας και την επιστροφή της ελευθερίας: της ελευθερίας του λόγου, του Tύπου, της πολιτικής σύμπραξης. Αυτές τις λέξεις, «ελευθερία», «δικτατορία» τις διάβαζα τώρα για πρώτη φορά στη ζωή μου. Χάρη σ’ αυτές τις λέξεις, ξαναγεννήθηκα ως ελεύθερος δυτικός άνθρωπος. Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση, ώστε το νόημα αυτών των λέξεων να μην ξεχαστεί ξανά. Ο πρωτοφασισμός βρίσκεται ακόμα γύρω μας, πολλές φορές με πολιτικά. Θα ήταν πολύ ευκολότερο, για μας, αν εμφανιζόταν στην παγκόσμια σκηνή κάποιος και έλεγε: «Θέλω να ξανανοίξω το Άουσβιτς, θέλω να παρελάσουν ξανά οι Μελανοχίτωνες στις ιταλικές πλατείες». Αλλά η ζωή δεν είναι τόσο απλή. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να επιστρέψει με το πιο αθώο προσωπείο. Είναι καθήκον μας να τον αποκαλύπτουμε και να καταδεικνύουμε οποιαδήποτε από τις νέες εκφάνσεις του κάθε μέρα, σε κάθε μέρος του κόσμου. Και είναι καλό να θυμόμαστε τα λόγια που είπε ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ στις 4 Νοεμβρίου 1938: «Τολμώ να πω ότι, αν ποτέ η αμερικανική δημοκρατία πάψει να προχωρεί ως ζωντανή δύναμη και να προσπαθεί μέρα και νύχτα, με ειρηνικό τρόπο, να κάνει όλους τους πολίτες μας καλύτερους, τότε ο φασισμός θα δυναμώσει στη χώρα μας».http://gregordergrieche.blogspot.gr/2013/10/blog-post_5797.html